«Δεν είναι τούτο πάλεμα σε μαρμαρένια αλώνια,
εκεί να στέκει ο Διγενής και μπρος να στέκει ο Χάρος.
Εδώ σηκώνετ’ όλ’ η γη με τους αποθαμένους,
και με τον ίδιο θάνατο πατάει το θάνατό της.»
Άγγελος Σικελιανός
Η Εθνική Αντίσταση 1941-1944 υπήρξε μια κορυφαία ιστορική στιγμή για τον Ελληνικό Λαό, ο οποίος ενωμένος και αποφασισμένος, ξεσηκώθηκε, σ’ έναν ανυποχώρητο αγώνα ζωής ή θανάτου, για να διώξει από τα χώματα της πατρίδας τούς κατακτητές. Σ’ αυτόν τον αγώνα χιλιάδες υπήρξαν εκείνοι οι αγωνιστές που προσέφεραν θυσία τη ζωή τους, με όραμα μιαν ελεύθερη και ευτυχισμένη Ελλάδα.
Η Ιστορία, αρέσκεται να διασώζει και να κάνει θρύλους, κυρίως, τα ονόματα των ηγετών, των μπροστάρηδων. Όμως, το δέντρο της Λευτεριάς το έθρεψαν, με λίπασμα τα κόκαλά τους, ΚΑΙ οι αμέτρητοι Αγωνιστές, οι Άγνωστοι Αντιστασιακοί, στους οποίους οφείλουμε καθημερινά να καταθέτουμε ένα Στεφάνι Μνήμης.
Ένας τέτοιος «Άγνωστος» Αντιστασιακός υπήρξε και ο Νίκος Μ. Ξιφαράς.
Το όνομά του μου ήταν άγνωστο μέχρι τη στιγμή που αναδιφώντας σε αρχεία εφημερίδων, βρήκα, στην εφημερίδα «Πρώτη», της 2ας Μαΐου 1985, ένα άρθρο για τον Νίκο Ξιφαρά και την εκτέλεση 11 Αγωνιστών στη Σπάρτη, στα 1944, γραμμένο από τον Πέτρο Ξιφαρά, (στενό συγγενή του, προφανώς).
Το άρθρο έφερε τον τίτλο:
«Πρωτομαγιά της θυσίας»
ΧΡΟΝΙΚΟ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ 11 ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ
ΠΟΥ ΕΚΤΕΛΕΣΑΝ ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΣΤΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ
ΤΗΝ 1 ΜΑΪΟΥ 1944
Η εκτέλεση του Ν. Ξιφαρά, στη Σπάρτη, μαζί με άλλους 10 Συναγωνιστές του, την 1η Μαΐου 1944, έχει σχέση με την εξόντωση, ύστερα από ενέδρα και μάχη, του γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ και μελών της συνοδείας του, στις 27 Απριλίου 1944, στην τοποθεσία Γκαγκανιά των Μολάων Λακωνίας, από διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον Ανθυπολοχαγό ΠΖ του Ελληνικού Στρατού και Αξιωματικό του ΕΛΑΣ Μανώλη Σταθάκη, από τον Ασωπό Λακωνίας, μια από τις ηρωικότερες μορφές του αντάρτικου της Λακωνίας.
Μετά από την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, οι εφημερίδες δημοσίευσαν την παρακάτω ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:
«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:
Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος.
Η ίδια ανακοίνωση μοιράστηκε και υπό μορφή φυλλαδίου από τις γερμανικές Αρχές Κατοχής.
Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι το γεγονός ότι εκτός από τις εκτελέσεις που αποφάσισαν και πραγματοποίησαν οι γερμανοί, εκτελέστηκαν από τους «έλληνες» συνεργάτες των κατακτητών (σύμφωνα με την γερμανική ανακοίνωση), άλλοι 100 Αντιστασιακοί!!! Μάλιστα, οι «έλληνες» προδότες-δωσίλογοι, με δική τους πρωτοβουλία, έκαναν τις εκτελέσεις των Πατριωτών ενωρίτερα από τους γερμανούς, όπως μαρτυρά η γερμανική ανακοίνωση.
Μέσα σ’ αυτήν την λαίλαπα των αντιποίνων για την εξόντωση του γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ εκτελέστηκαν στην Σπάρτη, μέσα στο νεκροταφείο του Α. Γεωργίου, 11 Αγωνιστές της Αντίστασης, οι οποίοι κρατούνταν στις φυλακές της Σπάρτης, παραδομένοι στους γερμανούς από τους ντόπιους δωσίλογους συνεργάτες τους.
Ανάμεσα τους ήταν και ο Αγωνιστής Νίκος Ξιφαράς, του Μιχαήλ και της Ποτίτσας, γεννημένος στο Γύθειο, το 1923, ένα νέο παιδί, που η κατοχή το βρήκε στα 18 χρόνια του, την ώρα που λαχταρούσε ν’ ανοίξει τα φτερά του και να πετάξει ψηλά. Κι όμως: Τότε που οι πολλοί συμβιβάζονταν και νοιάζονταν μόνο για τον εαυτό τους, τότε που άλλοι επέλεγαν τον μαυραγοριτισμό για να πλουτίσουν από το αίμα του λαού, τότε που άλλοι πολλοί επέλεγαν να συνεργαστούν με τους κατακτητές, ο Νίκος Ξιφαράς επέλεξε το δρόμο της ευθύνης, προσφέροντας τον εαυτό του στην υπόθεση της Ελευθερίας και της Πατρίδας. Έβαλε στο ταξίδι της ζωής του ως πυξίδα το Χρέος, την Αξιοπρέπεια, την Ελευθερία και την Προκοπή του Λαού. Δεν επέλεξε την ευκολία της σιωπής, της υστεροβουλίας και του συμβιβασμού αλλά το δύσκολο μονοπάτι της Αντίστασης, προσφέροντας, τελικά, θυσία στα Ιδανικά του, την ίδια του τη ζωή, με τρόπο θαυμαστά ηρωικό, την 1η Μαΐου 1944, όταν, ορθομέτωπος και με την αστραπή στα μάτια, στάθηκε απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα, μαζί με άλλους 10 συναγωνιστές του, εκεί στον ανατολικό μαντρότοιχο του νεκροταφείου της Σπάρτης.
Δυστυχώς, η εκτέλεση των 11 της Σπάρτης, έχει μείνει στο περιθώριο της Ιστορίας της Εθνικής Αντίστασης, αφού επισκιάστηκε από την εκτέλεση των 200 Αγωνιστών της Καισαριανής, που έγινε την ίδια μέρα και για την ίδια αιτία.
Η εξαντλητική αναζήτηση στοιχείων για την εκτέλεσης των 11 στη Σπάρτη, απέφερε μόνο δυο συνοπτικές, πανομοιότυπες, αναφορές του γεγονότος στο αξιολογότατο βιβλίο του Γιάννη Χ. Ρουμελιώτη: «Η ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΛΑΚΩΝΙΑ 1941-1945»:
«Μάης (1944)
(…) Στις 27 (Μάη) μέχρι 5 Ιούνη, επιδρομή Τάγματος Σπάρτης με Γερμανούς στον Πάρνωνα.
Καίγονται τα χωριά Άγιος Δημήτρης και Ζούπαινα. Στη Ζούπαινα, με βάρβαρο τρόπο, σφάζονται 21 γυναικόπαιδα. Στον Άγιο Δημήτρη 17.
Εκτελούνται από τα Τάγματα Ασφαλείας 11 πατριώτες στο νεκροταφείο της Σπάρτη.
Εκτελούνται στο Γύθειο 6.»
(σελ 336-337)
«Μάης 1944: Επιδρομή Γερμανών-Ταγμάτων Ασφαλείας στον Πάρνωνα. Εκτελούνται 21 γυναικόπαιδα στη Ζούπαινα, 17 στον Α. Δημήτρη.
Εκτελούνται 11 στο νεκροταφείο Σπάρτης, 6 στο νεκροταφείο Γυθείου.
(σελ. 368)
Τα ονόματα των 11 Μαρτύρων-Αγωνιστών της Σπάρτης και της Λακωνίας διασώθηκαν από τον αείμνηστο Δικηγόρο Σπάρτης Σπύρο Τζινιέρη:
• Δημήτριος K. Κουρκουπάς
• Νικ. Σαρ. Κωστάκης
• Ηλίας Παν. Κοντός
• Βασίλειος Δ. Προβής
• Γεώργιος Θ. Φραγκάκος
• Νικ. Ιω. Ζάβαλης
• Νικ. N. Ξιφαράς
• Δημήτριος Αλ. Ντελαλής
• Γεώργιος Ευστρ. Στρατηγάκης
• … Σαρ. Κωστάκης
• Περ. Παν. Κοτεάκος
(Ηλίας Μπόνος, 27/04/2026: «Αυτοί είναι οι Λάκωνες που εκτελέστηκαν σε Καισαριανή και Λακωνία το 1944» , https://www.notospress.gr)
Το δημοσίευμα-χρονικό της εφ. «ΠΡΩΤΗ», 2-5-1985, με την υπογραφή του Πέτρου Ξιφαρά έχει ως εξής:
«Πρωτομαγιά της θυσίας»
ΧΡΟΝΙΚΟ ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ 11 ΑΓΩΝΙΣΤΩΝ
ΠΟΥ ΕΚΤΕΛΕΣΑΝ ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΣΤΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΤΗΣ ΣΠΑΡΤΗΣ
ΤΗΝ 1 ΜΑΪΟΥ 1944
Νίκος Ξιφαράς
« (…) Ο Νίκος Ξιφαράς γεννήθηκε στο Γύθειο το 1924. Στέλεχος της ΟΚΝΕ (Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας) από τις μικρές τάξεις στο γυμνάσιο Γυθείου. Ένας από τους πρωτοπόρους ιδρυτές των αντιστασιακών οργανώσεων στην περιοχή. Το Φλεβάρη του 1943, σαν μέλος της αντιπροσωπείας των οργανώσεων της νεολαίας της Λακωνίας, ήρθε στην Αθήνα και πήρε μέρος στις συσκέψεις και διαβουλεύσεις της ιδρυτικής συνδιάσκεψης της ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων). Με τη συνεργασία του Εβραίου Άγγλου στρατιώτη, του κομμουνιστή MORIS HORN (Μέλος της κομμουνιστικής νεολαίας του Λονδίνου (Τον εκτέλεσαν οι «Βρεττάκηδες» με τους Γερμανούς στην Πλούμιτσα, στις 5 Αυγούστου 1943) και του επίσης Εβραίου Άγγλου συνδέσμου Λοχαγού LORENS, (τον δολοφόνησαν οι ίδιοι οι Άγγλοι αργότερα στην Ήπειρο, γιατί βοηθούσε τον ΕΛΑΣ), πέτυχαν τη ματαίωση, στην πρώτη φάση, των σχεδίων της «Αγγλικής Αποστολής» που είχε βγει με υποβρύχιο στο Σκουτάρι, με τους LORENS, MAK MAIN και άλλους, για τη δημιουργία αντικομμουνιστικών ομάδων στην περιοχή, ευθυγραμμισμένων στην ιντελιτζενσερβίτικη πολιτική για την «τήρηση της τάξεως» , σε μια γραμμή σχέσεων ανακωχής με τους κατακτητές.
Στη φυλακή
Σαν δραστήριο στέλεχος του ΚΚΕ και της ΕΠΟΝ μπήκε παράνομα στη Σπάρτη και δούλεψε για την ανάπτυξη των αντιστασιακών οργανώσεων. Πιάστηκε από τις αρχές κατοχής σε παράνομη συνεδρίαση μέσα στη Σπάρτη και φυλακίστηκε στις φυλακές της Σπάρτης.
Την ημέρα της εκτέλεσης το όνομά του δεν βρισκόταν μεταξύ των έντεκα στην κατάσταση που είχε εκδώσει για εκτέλεση ο Γερμανός διοικητής. Ο αρχηγός, όμως, των Ταγμάτων Ασφαλείας Νομού Λακωνίας, Λεωνίδας Βρεττάκος, ο οποίος γνώριζε το Νίκο Ξιφαρά και ήξερε τη δράση του, το έβαλε – προσωπικά αυτός ο ίδιος – στην κατάσταση για εκτέλεση, σε αντικατάσταση άλλου, την τελευταία στιγμή, κατά την παραλαβή των κρατουμένων μελλοθανάτων από τις φυλακές.
Το γεγονός αυτό προκάλεσε κάποια καθυστέρηση στην παραλαβή των αγωνιστών από τις φυλακές και προφανώς εξαιτίας της καθυστέρησης αυτής, το Νίκο Ξιφαρά, είτε δεν τον έδεσαν καθόλου πάνω στο αυτοκίνητο της συνοδείας , είτε τον είχαν δέσει πρόχειρα, ώστε κατόρθωσε και λύθηκε.
Καταδίωξη
Κατά τη διαδρομή από τις φυλακές στο νεκροταφείο, στη διασταύρωση των δρόμων Λυκούργου (Όθωνος – Αμαλίας) και Αγησιλάου, μπροστά στα σπίτια των Τριλιούρη και Λαμπρινού, ο Νίκος Ξιφαράς πήδησε από το αυτοκίνητο και έτρεξε για να σωθεί προς την κατεύθυνση του χειμάρρου Μαγουλίτσα, ακολουθώντας το στενό, το μονοπάτι δηλαδή που βρίσκεται ανάμεσα στα σπίτια του Λαμπρινού και του Καρτερούλη.
Οι συνοδοί του άρχισαν να τον πυροβολούν και να τον καταδιώκουν. Στην πρώτη φάση στάθηκε τυχερός. Από τους πυροβολισμούς, όμως, βγήκε στο μπαλκόνι, στο σπίτι του Πολυζωγόπουλου, ένας Γερμανός αξιωματικός που έμενε εκεί. Καθώς είδε το Νίκο Ξιφαρά να τρέχει και τους συνοδούς των μελλοθανάτων να τον πυροβολούν, έβγαλε το πιστόλι του και τον πυροβόλησε από μπροστά. Τον τραυμάτισε στον αριστερό ώμο. Τραυματισμένος έτρεξε ακόμη μέσα στα σπαρτά, προς την κατεύθυνση του ποταμού. Αν κατόρθωνε να τον περάσει, θα είχε σωθεί. Οι δυνάμεις του τον εγκατέλειψαν λίγο πριν από το ποτάμι. Οι διώκτες του τον πρόλαβαν μέσα στα σπαρτά. Τον οδήγησαν περπατώντας, αιμόφυρτο, στον τόπο εκτέλεσης μέσα στο νεκροταφείο. Τον έστησαν τραυματία στον τοίχο του νεκροταφείου και τον εκτέλεσαν μαζί με τους άλλους δέκα.
Την ίδια μέρα, την ίδια ώρα και για τον ίδιο λόγο που εκτέλεσαν και τους διακόσιους (200) στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Την αυγή της Πρωτομαγιάς του 1944, σε αντίποινα για τον Γερμανό στρατηγό Κρεχ.
Η ταφή
Οι έντεκα (11) αγωνιστές της Σπάρτης, με διαταγή των Γερμανών δημίων τους, θάφτηκαν στη συνέχεια της σειράς των τάφων των εκατόν δέκα οκτώ(118) Αγωνιστών, που είχαν εκτελεστεί παλιότερα στο Μονοδέντρι, στις 25 Νοεμβρίου 1943.
Τη δολοφονία του συντρόφου Νίκου Ξιφαρά και των άλλων δέκα αγωνιστών φυλακισμένων της Σπάρτης, όπως επίσης και την παλιότερη δολοφονία του συντρόφου MORRIS HORN, οι απολογητές των Βρεττάκηδων, του ταγματασφαλιτισμού και των ιντελιτζενσερβίτικων κυκλωμάτων, προσπάθησαν, επί τόσα χρόνια και προσπαθούν ακόμα , με τον τρόμο, το ψέμα και τις διάφορες δόλιες, παραπλανητικές παραποιήσεις, να την πνίξουν στο σκοτάδι της νεκρικής σιγής και ιστορικής διαστροφής. (…)
-Ως πότε;!…
ΠΈΤΡΟΣ ΞΙΦΑΡΑΣ
Εκτός από την μοναδική και συγκλονιστική, αυτή, μαρτυρία για την εκτέλεση των 11 Αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης στη Σπάρτη, μου κατατέθηκε, προσωπικά, και ένα ιδιόγραφο ντοκουμέντο, από αυτόπτη μάρτυρα των γεγονότων, τον σημερινό συνταξιούχο, έγκριτο Δάσκαλο και συμπολίτη μας κ. Ξαγρεμμενάκο Στέλιο:
«Ανοιξιάτικο ηλιόλουστο απόγευμα της μαύρης κατοχικής περιόδου 1944!
Στην οδό Όθωνος – Αμαλίας, στη Σπάρτη, πρόκειται σε λίγο να παιχτεί ένα ανθρώπινο δράμα!
Τυχαία, βρισκόμαστε με τον παιδικό φίλο Βασίλη, 11χρονα παιδιά τότε, στο πεζοδρόμιο, έξω από την τότε γνωστή χειρουργική κλινική του διακεκριμένου ιατρού, Δημ. Γερουλάκου.
Σε κάποια στιγμή, στη δυτική πλευρά της Όθωνος – Αμαλίας, το μάτι μας διακρίνει να κατηφορίζει πεζή, ανθρώπινη πομπή, συνοδευόμενη από ένοπλες ομάδες γερμανών στρατιωτών και, αντίστοιχα, ελλήνων συνεργατών των.
Η καταδικασμένη ομάδα των κρατουμένων αποτελείται από 11 νεαρούς Έλληνες πατριώτες, θύματα ανθρώπων εμπαθών προδοτών. Μεταφέρεται στον τόπο του μαρτυρίου, στον τόπο θανάτου, γιατί το μοναδικό τους έγκλημα ήταν ο αγώνας των για την ελευθερία της Πατρίδας των! Είναι αγώνας καθαρά εθνικός, χωρίς οιουδήποτε άλλου ιδεολογικού χρώματος!
Η μελλοθάνατη πομπή, φτάνοντας στο ύψος της οικίας Καρτερούλη, κάνει στάση, προκειμένου προφανώς να επικυρωθεί η εκτελεστική απόφαση, από τον επικεφαλής γερμανό αξιωματικό του παρακείμενου γραφείου.
Σε κάποια στιγμή, ένας των κρατουμένων, εκμεταλλευόμενος τη χαλαρή έλλειψη επιτήρησης των φρουρών συνοδών, δραπετεύει, ακολουθώντας το μονοπάτι που τότε υπήρχε ανάμεσα στις οικίες Λαμπρινού και Καρτερούλη και καταφεύγει στο τότε χωράφι του Αντωνάκου, το σπαρμένο με σιτηρά, προκειμένου να βρει καταφύγιο από τους διώκτες του!
Δυστυχώς, το μάτι των διωκτών του εντοπίζει το σημείο κάλυψής του και το τσέχικο οπλοπολυβόλο του Έλληνα συνεργάτη των γερμανών, ρίχνει βολές στο σημείο εντοπισμού του. Μια των ριπών τον βρίσκει, τραυματίζοντάς τον σοβαρά!
Το λαβωμένο παλικάρι ξανασμίγει με την υπόλοιπη μελλοθάνατη ομάδα και η κουστωδία συνεχίζει τον δρόμο του μαρτυρίου!
Εικόνα θλίψης! Να βλέπει κανείς τους μελλοθάνατους, να οδεύουν προς τον θάνατο, κρατώντας τον τραυματία φίλο τους, στους ώμους των, τραγουδώντας το θρυλικό τραγούδι των Σουλιωτισσών: «Έχε γεια, καημένε κόσμε, έχε γεια παντοτινά…»!
Ποια ανθρώπινη καρδιά δε λυγίζει μπροστά σ’ αυτήν την εικόνα τη θλιβερή που ξετυλίγεται μπροστά της και ποια ανθρώπινα μάτια θα μπορούσαν να σταματήσουν τον κρουνό των δακρύων των, αντικρίζοντας μια τέτοια τραγική σκηνή! Ο πιο σκληροτράχηλος και σκληρόκαρδος άνθρωπος, δεν θα μπορούσε να παραμείνει αλύγιστος και ψυχρός.
Η πορεία της πένθιμης συνοδείας φθάνει στο τέλος της. Οι δήμιοι στήνουν σε σειρά τα γενναία Ελληνόπουλα στον χώρο της εκτέλεσης του Α΄ Κοιμητηρίου Σπάρτης και τα όπλα του εκτελεστικού αποσπάσματος θερίζουν τα κορμιά των ηρώων.
Αιωνία η μνήμη των!
Ξαγρεμμενάκος Στέλιος, Δάσκαλος συνταξιούχος΄
ΣΗΜΕΙΩΣΗ 1:
-Ο κ. Ξαγρεμμενάκος με τον φίλο του Βασίλη, ως αυτόπτες μάρτυρες της σκηνής και αντιλαμβανόμενοι ότι θα γίνει εκτέλεση στο νεκροταφείο, ακολούθησαν από μακριά και πήγαν (από παιδική περιέργεια) στον Α. Γεώργιο. Η εκτέλεση των 11 είχε ήδη γίνει και τα πτώματα, σύμφωνα με προφορική μαρτυρία του κ. Ξαγρεμμενάκου, ήταν σωριασμένα μέσα στο νεκροταφείο, μπροστά ακριβώς από την κεντρική είσοδο.
-Το «παρακείμενο γραφείο» επί της Όθωνος-Αμαλίας (τότε Λυκούργου), στο οποίο σταμάτησε η πομπή για να επικυρωθεί η εκτελεστική απόφαση από τον επικεφαλής γερμανό αξιωματικό ήταν (πάλι σύμφωνα με προφορική μαρτυρία) ένα διώροφο νεοκλασικό σπίτι (προφανώς επιταγμένο) στον αριθμό 122. Σήμερα έχει κατεδαφιστεί και το οικόπεδο παραμένει αδόμητο.
Τέλος, η έρευνα απέδωσε μιαν ακόμα μαρτυρία, με λογοτεχνικά χαρακτηριστικά και (ίσως) κάποια στοιχεία μυθοπλασίας, για την εκτέλεση των έντεκα της Σπάρτης, προερχόμενη από το βιβλίο του Λεωνίδα Πετράκη: «Τότε που το χιόνι έπεσε», Νέα Υόρκη, 1997.
«Κυριακή , 28 Μάη 1944 : Ο Μήτσος μας είπε τα κακά μαντάτα … πέθανε ο πατέρας του. Μιλούσε θλιμμένα, αλλά δεν έκλαιγε, όταν μας το είπε. Τον βρήκανε σωριασμένο έξω από την ταβέρνα του μπαρμπα – Γιάννη. Κάποιος περαστικός του είχε πετάξει ένα κόκκινο γαρύφαλλο, σαν εκείνο που φορούσε, καθώς θυμάμαι, στο πέτο του στις γιορτές. Η κυρία Ευλαμπία πήρε ένα καθαρό σεντόνι και το καλό του μαύρο κουστούμι και τα πήγε στο Νεκροταφείο. Βρήκε την είσοδο μπλοκαρισμένη από τους Γερμανούς. ΄Ηξερε πως ο άντρας της, πεθαμένος, ήτανε μέσα.
Πήγε στην πίσω μάντρα, εκεί που ήτανε χαλασμένη και θα μπορούσε να πηδήξει. Άκουσε θορύβους. Σηκώθηκε στα νύχια και κοίταξε. Ήτανε έντεκα όμηροι που τους είχαν πιάσει οι Γερμανοί. Τους είχαν βάλει και σκάβανε με αξίνες και φτυάρια μια στενόμακρη λακκούβα. Όταν τελειώσανε, στήσανε τρεις στον τοίχο και τους σκοτώσανε. Βάλανε τους άλλους ομήρους να μαζέψουν τους τρεις σκοτωμένους, τους ρίξανε πάνου σε μια σκάλα και τους πήγανε στον τάφο και αρχίσανε να τους σκεπάζουν με χώμα. Στήσανε άλλους τρεις και έτσι συστηματικά τους ξεκάνανε και τους έντεκα.
Όταν τελειώσανε τις εκτελέσεις και φύγανε, πήδηξε τη μάντρα η κυρία Ευλαμπία και έντυσε τον δικό της νεκρό. Τον θάψανε την ίδια μέρα στην πίσω μεριά του νεκροταφείου, μπροστά στα ανοιχτά ράφια του Οστεοφυλακίου, εκεί που οι τάφοι δεν έχουν καθόλου πλάκες και μαρμαρένιους σταυρούς.
Ο Μήτσος, λέει, δεν ξέρει πώς ακριβώς πέθανε ο πατέρας του .
Λεωνίδας Πετράκης, «Τότε που το χιόνι έπεσε», Νέα Υόρκη, 1997
Με αφορμή την πρόσφατη αποκάλυψη φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 Αγωνιστών της Καισαριανής, δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα newsit.gr και το παρακάτω άρθρο, που έχει σχέση με την εκτέλεση των 11 Αγωνιστών στη Σπάρτη:
«Λόγω του βαθμού του Κρεχ ακολουθήθηκαν κατά γράμμα οι εντολές του Χίτλερ: 50:1, για τους 4 νεκρούς, και 25:1 για τους τραυματίες. Συνολικά δηλαδή 325 Έλληνες έπρεπε να εκτελεστούν. Αυτοί ήταν: οι 200 από το Χαϊδάρι, 100 ύποπτοι ως κομμουνιστές, τους οποίους εκτέλεσε ο επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο, Συνταγματάρχης Διονύσιος Παπαδόγκωνας, ο οποίος είχε άριστες, σχεδόν φιλικές, σχέσεις με τον Κρεχ. Όπως αποδείχθηκε, ο Παπαδόγκωνας δεν είχε λάβει καμία απολύτως εντολή από τους Γερμανούς, αλλά έδρασε αυθαίρετα…
Εκτελέστηκαν επίσης άλλοι 25 όμηροι στην Αθήνα, σύνολο δηλαδή 325. Όμως σε αντίποινα, με άγνωστο αριθμό θυμάτων προέβησαν οι Γερμανοί της 117ης Μεραρχίας, κατά την επιστροφή τους από τους Μολάους προς τη Σπάρτη.
Οι σχετικές διαταγές για τα αντίποινα προέρχονταν από τον Λε Σουίρ, ο οποίος τότε βρισκόταν στην Αθήνα αντικαθιστώντας τον Φέλμι, Διοικητή του 68ου Σώματος Στρατού και στρατιωτικό διοικητή της Αθήνας. Ο Φέλμι που δικάστηκε στη Νυρεμβέργη, είπε ότι ο βαθμός του Κρεχ δικαιολογούσε το μέγεθος των αντιποίνων. Συνολικά, οι πηγές αναφέρουν ότι 335 αθώοι Έλληνες εκτελέστηκαν για τον θάνατο του Κρεχτ και των υπολοίπων. Πρόκειται μάλλον για μικρότερο αριθμό θυμάτων από όσους εκτελέστηκαν στην πραγματικότητα, καθώς όπως αναφέρθηκε, η 117η Μεραρχία σκότωσε απροσδιόριστο αριθμό Ελλήνων.»
newsit.gr: «Η απαγωγή Κράιπε και η ενέδρα θανάτου στον Κρεχ: Οι σπουδαίες επιχειρήσεις των Ελλήνων ανταρτών που «πλήγωσαν» τους Ναζί», 21 Φεβρουαρίου 2026
ΣΗΜΕΙΩΣΗ 2
*Το γεγονός πως ο Γιάννης Ρουμελιώτης στο βιβλίο του «Η ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΤΗ ΛΑΚΩΝΙΑ 1941-1945» (σελ 336-337) αναφέρει πως οι 11 εκτελέστηκαν από τα Τάγματα Ασφαλείας…
*Το γεγονός πως ο αυτόπτης μάρτυρας της μεταγωγής των 11 στον τόπο εκτέλεσης, κ. Ξαγρεμμενάκος Στέλιος, αναφέρει πως στη συνοδεία των 11 μετείχαν γερμανοί αλλά και έλληνες συνεργάτες τους (Ταγματασφαλίτες) και πως ταγματασφαλίτης ήταν εκείνος που πυροβόλησε και τραυμάτισε τον Ν. Ξιφαρά, όταν επιχείρησε να δραπετεύσει…
*Το γεγονός πως στην γερμανική ανακοίνωση σχετικά με τα αντίποινα για τον θάνατο του στρατηγού Κρεχ και του επιτελείου του αναφέρεται επισήμως ότι «Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς» και τέλος
*Το γεγονός ότι οι γερμανοί δεν συνήθιζαν να εκτελούν, ως αντίποινα, λιγότερους από το μέτρο των επίσημων διαταγών (50:1, για τους νεκρούς, και 25:1 για τους τραυματίες)…
ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ το δικαίωμα να εικάσουμε πως η εκτέλεση των έντεκα Πατριωτών στο Νεκροταφείο της Σπάρτης ίσως να έγινε από τα Τάγματα Ασφαλείας ή από μικτό εκτελεστικό απόσπασμα (γερμανοί και ταγματασφαλίτες, όπως έγινε, την ίδια μέρα, στην Τρίπολη κατά την εκτέλεση 40 Πατριωτών).
(Άλλωστε είναι ιστορικά γνωστό και αποδεδειγμένο ότι τα Τάγματα Ασφαλείας έκαναν μαζικές εκτελέσεις Αγωνιστών της Αντίστασης είτε μόνα τους είτε παρουσία γερμανών).
Τιμή και Δόξα στους έντεκα (11) Εθνομάρτυρες της Σπάρτης,
Τιμή και Δόξα στον Αγωνιστή της Λευτεριάς Νίκο Μ. Ξιφαρά !
Αθάνατοι!!!
«Δε θέλω να μου δέσετε τα μάτια
τον ήλιο π’ ανατέλλει να χαρώ
κι αν κάνετε τα στήθια μου κομμάτια
εσείς πεθαίνετε κι όχι εγώ.
Δε θέλω να μου δέσετε τα μάτια
δεν σκιάζομαι τα βόλια τα σκληρά,
πηγαίνω στα ουράνια παλάτια
να στείλω στους ανθρώπους τη χαρά.»
Κώστας Βίρβος 1964
*Οι φωτογραφίες της Ληξιαρχικής Πράξης θανάτου του Ν. Ξιφαρά και του σχεδιαγράμματος της διαφυγής και καταδίωξής του προέρχονται από το δημοσίευμα της εφ. «ΠΡΩΤΗ».
Δυστυχώς το δημοσίευμα ΔΕΝ περιείχε κάποια φωτογραφία του Ν. Ξιφαρά ούτε κατέστη δυνατόν να βρεθεί.
Ίσως κάποτε η ιστορική έρευνα φέρει στο φως περισσότερα στοιχεία για το Ν. Ξιφαρά και αποσαφηνίσει κάποιες δευτερεύουσες «διαφωνίες» των μαρτυριών.
Σπάρτη, 4 Μαΐου 2026
Βαγγέλης Μητράκος