Μου αρέσει να πηγαίνω σε κάποια καταστήματα στη Σπάρτη, γιατί (εκτός των άλλων) βρίσκω εκεί παλαιούς και έγκριτους Σπαρτιάτες, που κουβαλούν μέσα τους την ιστορία της παλιάς Σπάρτης και πολλές φορές την μοιράζονται μαζί μου για να μεταφερθεί ΚΑΙ στις επόμενες γενιές.
Λοιπόν, στον τοίχο ενός τέτοιου καταστήματοςεστιάσεως, στην Παλαιολόγου, βρίσκεται μια μεγάλη, όμορφη, παλαιά φωτογραφία από την πλατεία τηςΣπάρτης σε μέρα παζαριού.
(Αλήθεια, πόσο όμορφο και πόσο χρήσιμο θα ήταν, ανΟΛΑ τα μαγαζιά της Σπάρτης (μερικά το έχουν κάνει) φιλοξενούσουν στον χώρο τους φωτογραφίες της παλιάς Σπάρτης, ώστε να δίνουν ερεθίσματα στους νεότερους Σπαρτιάτες αλλά και στους επισκέπτες της πόλης για να μαθαίνουν τη νεότερη ιστορία της και να ανιχνεύουν τη διαδρομή της μέσα στο χρόνο!!!)
Αυτές οι παλιές φωτογραφίες είναι σαν τις γιαγιάδες του παλιού καιρού, που καθισμένες στο παραγώνι καρτέραγαν τα εγγόνια, για να τους πουν τις παλιές τις ιστορίες.
Την ιστορία τη δική της, η συγκεκριμένη φωτογραφία-γιαγιά, τη διηγήθηκε μέσα από τις μνήμες μιας ωραίας παρέας παλαιών Σπαρτιατών, που συχνάζουν, για να πιουν το καφεδάκι τους στο εν λόγω κατάστημα.
Πρόκειται για τους κ.κ. Χρυσομάλλη Γιώργο, Σουμάκη Θεόδωρο, Μαυράκη Αντώνη και Παναγιωτόπουλο Νίκο.
(Αναφέρω τα ονόματά τους εις ένδειξην σεβασμού και τιμής, αφού οι εν λόγω Σπαρτιάτες διέπρεψαν ως επαγγελματίες στη Σπάρτη, προσέφεραν στην οικονομική και κοινωνική ζωή της και διακρίθηκαν για το ήθος τους, αφήνοντας παραδείγματα ζωής για τους μεταγενέστερους. ΟΛΟΙ τους (ο καθένας με τον τρόπο του) συντρόφεψαν τη νεότερη Σπάρτη στη διαδρομή της μέσα στον χρόνο και αποθησαύρισαν μέρος της ιστορίας της.)
Λοιπόν, η φωτογραφία αυτή δείχνει τη νοτιοδυτική πλευρά της πλατείας της Σπάρτης. Είναι μέρα Σάββατο,έχει παζάρι, και πλήθος κόσμου έχει κατακλύσει τις άκρες της πλατείας και τις καμάρες απέναντι, άλλοι για να πουλήσουν και άλλοι για ν’ αγοράσουν.
Από την ίδρυση της Σπάρτης (1834) έως το 1970 (!!!) η λαϊκή αγορά, το παζάρι όπως το ’λεγε ο λαός, γινόταν πάνω στην πλατεία και στα πεζοδρόμια γύρω απ’ αυτήν. Κάθε Σάββατο, πλήθος μικροπωλητές από τα γύρω χωριά αλλά και από τη Σπάρτη, έφερναν με τα ζώα τους στην πλατεία λαχανικά, φρούτα, ζαρζαβατικά, αυγά, τυριά, πουλερικά κλπ, έβαζαν τα ζώα τους στα χάνια που βρίσκονταν, τότε, μέσα στην πόλη, έστηναν τους αυτοσχέδιους πάγκους τους (πολλοί έβαζαν τα προϊόντα τους κατάχαμα ή μέσα σε κόφες και κοφίνια) και περίμεναν τους Σπαρτιάτες για να κάνουν τα ψώνια της εβδομάδας.
Πάνω στην πλατεία, στο κέντρο της, «εθιμικώ δικαίω», εκτίθονταν, παραταγμένα σαν στρατιωτάκια, κατά μέγεθος, τα «πήλινα» των Αφών Μαγγαλούση, τα οποίακατασκεύαζαν και «έψηναν» στο εργαστήριό τους, στη γωνία Παλαιολόγου και Μενελάου: Βυτινάρες μικρές και μεγάλες, για λάδι, κρασί, ελιές, παστό χοιρινό κ.α., γλάστρες για να βάζουν οι νοικοκυρές τα βασιλικά και τα λουλούδια τους και βίκες για να δροσερεύει και να νοστιμεύει το νερό, κατά το καλοκαίρι, τότε που δεν υπήρχαν, ακόμα, ψυγεία.
Παραδίπλα από τα πήλινα των Αφών Μαγγαλούσηβρίσκονται παραταγμένες κόφες που έφερνε στην πλατεία για πούλημα ο Γιάννης Ρουμελιώτης. Οι κόφες ήταν πλεγμένες από επιδέξιους τεχνίτες του καιρού με καλάμια και λυγαριά, πιο στενές στη βάση και πιο ανοιχτές ψηλά, με δυο χερούλια δεξιά και αριστερά. Στους καιρούς εκείνους οι κόφες ήταν απόλυτα απαραίτητες για τους χωρικούς, αφού μ’ αυτές μετέφεραν τα προϊόντα τους (σταφύλια, φρούτα, ελιές, πατάτες κλπ). Τις κόφες τις χρησιμοποιούσαν και οι επαγγελματίες της πόλης, για να μεταφέρουν διάφορα πράγματα (ψωμιά, λαχανικά, φρούτα κλπ) ενώ τις μικρότερες κόφες τις χρησιμοποιούσαν ΚΑΙ οι γυναίκες νοικοκυρές για την μπουγάδα τους.
Αριστερά στη φωτογραφία φαίνεται το προπολεμικό (1934) «Μέγα Ξενοδοχείον – ο Μιστράς», του εμπόρου Χρήστου Π. Παπαδημητρακόπουλου. Το ξενοδοχείο «Μιστράς» ήταν ένα πανέμορφο ξενοδοχείο στη γωνία των σημερινών οδών Ευαγγελιστρίας και Γκορτσολόγου, με εξαιρετικό αρχιτεκτονικό σχέδιο, με καμάρες προς την πλευρά της πλατείας. ανοίγματα συμμετρικά ΚΑΙ στις δυο όψεις του και μπαλκόνια με υπέροχα σφυρήλατα κιγκλιδώματα σε όλα τα δωμάτια. Αρχικά είχε ισόγειο με δυο ακόμα ορόφους και κατοπινά προστέθηκε δώμα και ROOF GARDEN με ωραία ξύλινη πέργκολα, περιμετρικά, απ’ όπου οι επισκέπτες της πόλης και οι τουρίστες αγνάντευαν την πόλη, την πλατεία και τον επιβλητικό Ταΰγετο.
Το ξενοδοχείο «Μιστράς», αρχικά, είχε είσοδο από την Γκορτσολόγου και στο ισόγειό του, προς την πλατεία,φιλοξένησε, στη γωνιακή καμάρα, το εμπορικό ΑΔΑΜΑΚΟΥ και στην άλλη καμάρα, τη γειτονική, το καφενείο ΧΡΥΣΟΜΑΛΛΗ. Αργότερα, στη θέση των καταστημάτων αυτών μεταφέρθηκε η κεντρική είσοδος του ξενοδοχείου και η αίθουσα υποδοχής.
Το ξενοδοχείο Μιστράς κατεδαφίστηκε μετά το 1970 και στη θέση του αναγέρθηκε πολυώροφη οικοδομή, στην οποία στεγάστηκε, επί αρκετά χρόνια, το δημαρχείο της Σπάρτης και Τράπεζα στο ισόγειό του.
Για πολλές δεκαετίες, το ξενοδοχείο Μιστράςεξυπηρέτησε με τον καλύτερο τρόπο την τουριστική κίνηση της Σπάρτης, στην οποία έδωσε προστιθέμενη αξία. Ακόμα και σήμερα αποτελεί μιαν ανάμνηση ζωηρή για όσους το γνώρισαν.
Στα δεξιά της φωτογραφίας, γωνία σημερινής Γκορτσολόγου (τότε Ακροπόλεως) και Ευαγγελιστρίας, διακρίνεται ένα μονώροφο κτήριο με κεραμίδια και μεγάλη καμάρα. Ήταν το κατάστημα «Νεωτερισμών» (Υποδηματοποιείο) των Αφών Γεωργίου και Σπύρου Πολυμενάκου. Αργότερα το κτήριο έγινε διώροφο και σήμερα εκεί στεγάζεται το Χρυσοχοείο ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ.
Ανάμεσα στο ξενοδοχείο «Μιστράς» και στο κατάστημα ΠΟΛΥΜΕΝΑΚΟΥ, στο κέντρο της φωτογραφίας,βρίσκεται ένα από τα παλαιότερα σπίτια της Σπάρτης, το οποίο, σήμερα, είναι κατεδαφισμένο και στη θέση του έχει ανεγερθεί πολυώροφη πολυκατοικία. Πρόκειται για ένα απλό, λαϊκό, διώροφο , γωνιακό κτίριο , ιδιοκτησίας ΣΤΑΜΑΤΑΚΟΥ, ανεγερμένο (ίσως) κάπου στα 1850(!!!), χωρίς ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και στολίδια. Ξεχώριζε η μεγάλη περίτεχνη σφυρήλατη εξώπορτα, επί της Ευαγγελιστρίας, με χτιστό αψιδωτό θύρωμα. Το παλαιότατο αυτό σπίτι δέσποσε, πάνω από ενάμιση αιώνα, στο κέντρο της Σπάρτης, στα ΝΔ της πλατείας, μόνο και μόνο με τον αέρα της αυθεντικότητάς του, την οποία διατήρησε αναλλοίωτη μέχρις ότουκατεδαφίστηκε στη 10ετία του ’90, για να δώσει τη θέση του σε πολυκατοικία. Επί χρόνια πολλά, στην τελευταία περίοδο της ζωής του, λειτούργησε στο ισόγειό του το κατάστημα «ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΓΩΝΙΑ».
Ακριβώς πίσω του, επί της Ευαγγελιστρίας, διακρίνεται ένα, επίσης, εντυπωσιακό διώροφο κτήριο της περιόδου 1910-1920, με όλα τα στολίδια των νεοκλασικών της εποχής, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει, για όποιον το περιεργαστεί σήμερα από κοντά, το υπέροχο μαρμάρινο θύρωμα της εισόδου του με την αυθεντική ξύλινη ταμπλαδωτή, υαλωτή εξώθυρα.
Το σπίτι αυτό είναι χαρακτηρισμένο ως «ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟ» και, ευτυχώς, στέκεται στη θέση του έως ΚΑΙ σήμερα (ποιος ξέρει για πόσο ακόμα).Τελευταίος που το κατοίκησε ήταν ο αείμνηστος ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΑΝΕΛΛΙΑΣ, Φαρμακοποιός.Πρόκειται, πραγματικά, για ένα όμορφο σπαρτιάτικο σπίτι, αδιάψευστο μάρτυρα μιας περασμένης εποχής που το «Ωραίον» κυριαρχούσε στη Σπάρτη ως αξία ζωής .
Την πλατεία, τέλος, του καιρού εκείνου στολίζουν οι όμορφες και περιποιημένες νεραντζούλες ενώ διακρίνεται και ένα μέρος από το παρτέρι πρασίνου που υπήρχε στα αριστερά του Δημαρχείου.
(Κανείς ΔΕΝ κατάλαβε ποτέ – κι ούτε θα καταλάβει –ΓΙΑΤΙ αυτά τα δυο πανέμορφα παρτέρια πρασίνου που υπήρχαν εκατέρωθεν του Δημαρχείου, από την εποχή Γκορτσολόγου, δεν ενσωματώθηκαν, ως είχαν, στη νέα πλατεία!)
Φυσικά, στην «πλάτη» της φωτογραφίας δεσπόζει ο αιώνιος Ταΰγετος, ο οποίος ατενίζει με αγαλλίαση τη λακωνική κοιλάδα και καμαρώνει τη Σπάρτη, την αιώνια αγαπημένη του.
*Συγκινούμαστε, αναπολούμε, νοσταλγούμε, πονάμε…όποτε επιστρέφουμε στην παλιά Σπάρτη μέσα από τις φωτογραφίες της και τις μνήμες. Γιατί η Σπάρτη η παλιά ήταν μια πόλη με ψυχή και γι’ αυτό φωλιάζουμε στη θύμησή της όπως ένα παιδί με γρατσουνισμένα γόνατα βρίσκει στη στοργική αγκαλιά της μάνας του, αγάπη, ζεστασιά και παρηγοριά.
Σπάρτη 26-2-2026
Βαγγέλης Μητράκος