Δεν προχωρούν οι τεχνικές μελέτες, οι απαραίτητες παρεμβάσεις, παραμένει ακόμη κλειστό, αφήνεται στη λήθη και στη λεηλασία του χρόνου.
Ανέκαθεν, από πολύ παλιά, μας συγκινούσε, μας ύψωνε ως άτομα πάνω από το στενό εγώ μας, μας προσανατόλιζε. Μας έδινε τη δύναμη να σκεφτόμαστε με ιδέες και να τις ανάγουμε σε αρχές ζωής. Ερωτώ: τι είναι η ζωή χωρίς αχνάρια μέσα στον χρόνο; Τι είναι η ζωή χωρίς τη μορφή της, χωρίς την εσωτερική μας ζωή, χωρίς τα αντικειμενικά έργα του πνεύματος;
Θα αφήσουμε, λοιπόν, τον μεγάλο μύθο των εφηβικών μας χρόνων, τη ζύμη της ψυχής μας, στο έλεος των καιρών; Δαπανήθηκαν γενεές γενεών για να διατηρήσουν το Γυμνάσιο Σπάρτης.
Τι να θυμηθώ εδώ πρώτα και τι ύστερα; Κι’ ακόμη τι να διεκτραγωδήσω; Σκοπός βέβαια του Γυμνασίου, σχολείου Μέσης Εκπαίδευσης, ήταν να προετοιμάζει και να οργανώνει τους ανθρώπους για ελεύθερη, έλλογη, πολιτισμένη ζωή. Στα χρόνια μου, όπου εδώ έζησα μια ολόκληρη ζωή, ήταν ένας ζωντανός θρύλος, διδακτήριο, εθνικής εμβέλειας. Δεν είναι εδώ ο χώρος να μπω σε βαθιά νερά. Θα μείνω λοιπόν στην επιφάνεια. Το σημερινό 1ο Γυμνάσιο,παλαιότερα «Γυμνάσιο Αρρένων» (χτίστηκε το 1934-35), πρόβαλε ξαφνικά ως έργο αρχιτεκτονικής έμπνευσης ενός πρώιμου μοντερνισμού. Ως θεσμός όμως λειτούργησε από το 1862 και είναι μαζί με εκείνο της Αρεοπόλεως από τα αρχαιότερα του τότε ελληνικού κρατιδίου.
Στεγάστηκε σε διάφορους ιδιωτικούς χώρους της εποχής, όταν οι μαθητές ήταν ακόμη σχετικά λίγοι και οι καθηγητές δίδασκαν από καθέδρας. Τα ονόματα ενός Βοζίκη, ενός Π. Δούκα κ.α.παραμένουν ακόμη. Οι απολυτήριες εξετάσεις διεξάγονταν σε μια – δυο ημέρες με τους κ.κ.καθηγητές σε συνεδρία να δίνουν προφορικά την τελική βαθμολογία των μαθητών τους. Η βάση ήταν το πέντε με άριστα το δέκα. Τότε, αλλά και ύστερα, για καιρό το «Γυμνάσιο Αρρένων»ερχόταν πρώτο στις εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Η Ελληνική Ιστορία έχει απότομα ανεβοκατεβάσματα. Τότε, αλλά και ύστερα στα χρόνια μου, ήρθαν όπως θα’ λεγε ο Κ. Παλαμάς «Χρόνοι δίσεκτοι και μήνες οργισμένοι».
Έπειτα τι να θυμηθώ; Στα 1939, 12 χρονών,ήμουν μαθητής στο Γυμνάσιο Αρρένων. Εκεί πρωτοάκουσα το «Όχι» του 1940, την ανυποχώρητη απόφαση για την υπεράσπιση του πατρίου εδάφους. Να ζωγραφίσω μήπως ημέρες του 1944-1945, ημέρες που η Ελλάδα έβγαινε από τη γερμανική Κατοχή και το διδακτήριο του Γυμνασίου Αρρένων στη Σπάρτη μετρούσε τις πληγές του καθώς καθαριζόταν από τον ιταλογερμανικό ρύπο; Η χώρα έβγαινε από την Κατοχή και έμπαινε στα τάρταρα του Εμφυλίου.Στοιβαγμένοι μέσα στην τάξη, πεινασμένοι οι περισσότεροι, όπως και καθηγητές μας, κρυώναμε. Και όμως αναθαρρούσαμε όταν ακούγαμε τον φιλόλογο καθηγητή μας όρθιο πάνω στην έδρα, τον Ιωάννη Παπαδόπουλο, υψηλό, προγάστορα, να μας λέει με εκείνη τη βροντώδη φωνή του: «Όποιος έρχεται εκ Γυθείου και αντικρίζει το Γυμνάσιο Αρρένων, αντιλαμβάνεται τι εστί Ελλάς!».
Να θυμηθώ μήπως το 1947; Τελειόφοιτος τότε, ανάμεσα σε 100 τόσους άλλους συμμαθητές μου, κάναμε μάθημα στο ύπαιθρο, επάνω στη σημερινή τσιμεντένια στέγη του σχολείου και μας έψηνε ο ήλιος. Ο λόγος ήταν,ότι λόχος της 9ης Μεραρχίας, λόγω του Εμφυλίου, στρατωνιζόταν στο Γυμνάσιο Αρρένων. Τα παραγγέλματα του λοχία κάτω στην αυλή του Γυμνασίου: «Προσοχή! ημιανάπαυση, ανάπαυση, επ’ ώμου, εμπρόςμαρς…», έφταναν ώς επάνω και διασταυρώνονταν με τη φωνή του ασπρομάλληΓυμνασιάρχη μας, που μάταια αγωνιζόταν να ακουστεί, σαν μας ερμήνευε το περί αθανασίας της ψυχής, στον Φαίδωνα του Πλάτωνα.
Να αναφερθώ μήπως στην μετά το 1954 περίοδο, όταν άρχιζα την διδακτική μου σταδιοδρομία; Δίδαξα σε αίθουσες με υπεράριθμους μαθητές σε τμήματα με σαράντα,εβδομήντα ή και σε δύο περιπτώσεις με εκατόν είκοσι τέσσερις, όπως ήταν το αμφιθέατρο και η ημιυπόγειος αίθουσα του εστιατορίου –δεν λειτουργούσαν ακόμη όλα τα περιφερειακά ημιγυμνάσια ή υπολειτουργούσαν. Μαθητές; ποικίλης προέλευσης και αποκλίσεων. Ήταν δύσκολη η αντιστροφή των πραγμάτων. Οφείλω να ομολογήσω ότι μαζί τους γινόμουν κάθε μέρα και καλύτερος ως δάσκαλος. Ένας από αυτούς τους μαθητές, κάπου στα 1960, τελειόφοιτος και αργότερα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, θα μου γράψει: «γυρίζω 36 χρόνους πίσω και σας θυμάμαι, ιερή φλόγα στην έδρα. Μου είχατε αναθέσει να κάνω μια διάλεξη στο σχολείο…..»
Ποιος θα το πιστέψει σήμερα; Ήταν φορές που «χτύπησε» διάλειμμα και οι μαθητές αρνούνταν να βγουν έξω: «Όχι, συνεχίζουμε….»Ας σημειωθεί δε ότι στο Γυμνάσιο Αρρένων,στο σημερινό βουβό κτήριο, λειτούργησαν για 10 χρόνια και τμήματα πρακτικών, με έμφαση στα φυσικομαθηματικά. Δεν θα ειπώ τίποτε για τη βιβλιοθήκη του. Κάπου 4000 τόμοι στοιβαγμένοι σε ντουλάπες, εκδόσεις σπάνιες αρχαίων κειμένων, που αναπτύχθηκαν σε βιβλιοθήκη, σύμφωνα με τη Βιβλιοθηκονομία. Τα απογεύματα διάβαζαν μαθητές υπό την επίβλεψη καθηγητή.
Αναμφίβολα το τότε Γυμνάσιο Αρρένων ήτανε μέρες που έμοιαζε με μικρογραφία της τότε Σπάρτης. Συνέδρια, όπως εκείνο το Δήμων και Κοινοτήτων της Ελλάδος, ομιλίες, θεατρικές παραστάσεις, εθνικές γιορτές όπου συγκεντρώνονταν και τα άλλα Γυμνάσια της πόλης. Δεν έλειψαν και οι επισκέψεις επισημοτήτων των γραμμάτων, των τεχνών, του Ανωτάτου Εκπαιδευτικού Συμβουλίου κ.λπ.Διατηρώ ακόμη στη μνήμη τη φωτοχυσία μιας «κοινωνικής βραδιάς», όταν το Γυμνάσιο Αρρένων γιόρταζε τα 100 χρόνια του, νομίζω, από την ίδρυσή του. Επάνω στη σημερινή τσιμεντένια στέγη της χαμηλότερης, νοτιοανατολικής πτέρυγας, γινόταν η υποδοχή των Αρχών και των πολιτών της Σπάρτης. Υποβλητική εσπερινή ατμόσφαιρα, χωρίς εκκωφαντικές μουσικές. Το Διδακτήριο φάνταζε «ευδαιμονική τελετή» ακαδημαϊκού ιδρύματος, έδινε το «παρόν» του με τον ιστορικό χαρακτήρα του τόπου.
Στις μέρες μας, το 1ο Γυμνάσιο είναι κλειστό, «έμεινε εκτός νυμφώνος η Λακωνία στην δεύτερη φάση του προγράμματος “Μαριέττα Γιαννάκου”». Καλοπροαίρετα δέχομαι ότι οι υπεύθυνοι για την αποκατάσταση των σχολικών κτηρίων έχουν την γενικότερη εικόνα και διαβαθμίζουν τις ανάγκες. Όμως εμείς εδώ βιώνουμε την ερήμωση, την ανεστιότητα. «Κρώζουν οι κουρούνες βραχνά» καθώς φτερουγίζουν προς τους ευκαλύπτους που παραστέκουν το ιστορικό Διδακτήριο. Η έρημος μεγαλώνει, αλίμονο σ’ όποιον την κρύβει... Δεν θραύονται εύκολα οι ψυχικοί δεσμοί. Και δεν ξέρω γιατί μέσα μου με κατατρώγει εκείνο το «πλην Λακεδαινονίων»!
Σπάρτη
Δημήτρης Κατσαφάνας